Stille wijsheid als bouwsteen voor morgen

Het verduurzamen van monumenten brengt een spanningsveld met zich mee tussen comfort, energiezuinig wonen en het behoud van karakter en monumentale waarde. Tegelijkertijd bevatten monumenten zelf veel kennis over slim en zuinig wonen, van luiken en tochtgordijnen tot het afzonderlijk verwarmen van ruimtes en leven met de seizoenen. Veel van die principes zijn nog aanwezig, maar hun oorspronkelijke functie is naar de achtergrond verdwenen.

Hoe kan de stille kennis die verscholen ligt in monumenten opnieuw zichtbaar en toepasbaar worden gemaakt voor duurzame keuzes van vandaag? De ontwerpers onderzochten daarvoor niet alleen de technische eigenschappen van gebouwen, maar ook hoe bewoners hun woning gebruiken, welke verhalen eraan verbonden zijn en welke historische ontwerpprincipes nog steeds relevant kunnen zijn.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed selecteerde Rosalie Apituley en Tessa Steenkamp van Bits of Space als complementair ontwerpduo. Tessa bracht technische en sociaal-ruimtelijke expertise mee, terwijl Rosalie ervaring heeft met artistiek onderzoek, storytelling en social design. Vanuit die verschillende perspectieven onderzochten zij samen de relatie tussen erfgoed, gedrag en verduurzaming.

Uit het onderzoek ontwikkelden de ontwerpers zeven conceptuele richtingen die de stille wijsheid van monumenten opnieuw zichtbaar en toepasbaar maken. Het Archief van Energiewijsheden verzamelt historische en hedendaagse voorbeelden, terwijl de Tijdscapsule deze kennis koppelt aan één specifieke woning. De Interieurcollectie vertaalt oude principes naar eigentijdse objecten en een reizende Pop-upshop maakt de verhalen erachter zichtbaar.

Daarnaast onderzochten zij meer ervaringsgerichte vormen. Bewegende warmtebeelden maken het effect van bijvoorbeeld gordijnen en luiken zichtbaar, Luiken Dicht Dag nodigt bewoners uit historische onderdelen opnieuw te gebruiken waarvoor ze bedoeld zijn en de filmreeks Monument, wat nu? brengt de twijfels en keuzes van bewoners rond verduurzaming in beeld. De zeven voorstellen vormden geen vaststaand eind antwoord, maar richtingen die verder konden worden ontworpen, getest en uitgewerkt.

De ontwerpers bezochte monumenten door heel Nederland, spraken met bewoners, huurders en eigenaren, liepen mee met een DuMo-adviseur en brachten verschillende experts samen. Hierdoor werd zichtbaar dat verduurzaming niet alleen draait om techniek, maar ook om gedrag, gebruik en de relatie die mensen met hun woning hebben.

Een belangrijk inzicht was dat kennis kan leiden tot waardering. Wanneer bewoners begrijpen waarom een historisch onderdeel waardevol is en hoe het oorspronkelijk functioneerde, kan ook veranderen hoe zij ermee omgaan. De ontwerpers omschreven deze eenvoudige, vaak vergeten principes als de ‘zachte kant van verduurzaming’.